Na czym polega refrakcja oka?

Co to jest refrakcja oka?

Refrakcja to załamanie światła przy przejściu między ośrodkami o różnych właściwościach optycznych. W oku światło przechodzi kolejno przez film łzowy, rogówkę, ciecz wodnistą, soczewkę i ciało szkliste. W trakcie tej drogi ulega wielokrotnemu załamaniu, dzięki czemu układ optyczny oka może skupić promienie świetlne na siatkówce. 

Jak światło załamuje się w oku?

Pierwsze i jednocześnie największe załamanie światła zachodzi w przedniej części oka, przede wszystkim na granicy powietrza, filmu łzowego i rogówki. Rogówka odpowiada za większość stałej mocy układu optycznego oka. Dalej światło przechodzi m.in. przez soczewkę, która – w przeciwieństwie do rogówki – może zmieniać swoją moc. Dzięki temu oko dostosowuje skupianie promieni światła na siatkówce do odległości obserwowanego obiektu.

Po przejściu przez układ optyczny promienie światła powinny skupić się na siatkówce, umożliwiając wyraźne widzenie. Siatkówka odbiera bodźce świetlne i przekształca je w sygnały nerwowe przekazywane do mózgu. Sposób załamywania światła w oku opisuje refrakcja, a dostosowywanie mocy optycznej podczas patrzenia na różne odległości – akomodacja.

Czym różnią się refrakcja i akomodacja?

Refrakcja dotyczy załamywania światła przez układ optyczny oka, natomiast akomodacja pozwala zmieniać jego moc w zależności od odległości obserwowanego obiektu. Podczas patrzenia w dal akomodacja powinna być rozluźniona, a przy przeniesieniu wzroku na bliski przedmiot – wzrasta. Te dwa pojęcia są więc ze sobą związane, ale opisują inne zjawiska.

Aby ocenić, czy występuje wada refrakcji, sprawdza się położenie ogniska promieni światła pochodzących z daleka przy rozluźnionej akomodacji. Jeśli skupiają się one na siatkówce, mówimy o miarowości oka.

Czytaj także: Niesamowita moc soczewki, czyli jak działa akomodacja oka 

Co oznacza miarowość oka?

Miarowość oka, czyli emmetropia, oznacza brak wady refrakcji. Nie oznacza to jednak, że oko emmetropowe zawsze zapewnia prawidłową ostrość widzenia – może być ona obniżona z innych przyczyn, np. w przebiegu chorób siatkówki lub innych struktur układu wzrokowego. Emmetropia opisuje więc relację między mocą optyczną oka a jego budową, a nie całość funkcjonowania narządu wzroku.

Jeżeli ta relacja nie pozwala na prawidłowe ogniskowanie światła na siatkówce, mamy do czynienia z ametropią, czyli wadą refrakcji. Sposób ogniskowania światła pozwala rozróżnić poszczególne rodzaje wad refrakcji. 

Jakie są wady refrakcji?

Do wad refrakcji zalicza się krótkowzroczność, nadwzroczność i astygmatyzm. Wady te mogą występować samodzielnie albo współistnieć – na przykład astygmatyzm może towarzyszyć krótkowzroczności lub nadwzroczności.

Tabela pokazuje najważniejsze różnice między wadami, jednak każda z nich wynika z nieco innej relacji między budową oka a mocą jego układu optycznego.

Krótkowzroczność

W krótkowzroczności promienie światła pochodzące z daleka ogniskują się przed siatkówką. Często związane jest to z nadmiernym wydłużaniem się gałki ocznej w osi przednio-tylnej. Na siatkówkę pada wtedy rozogniskowany obraz, dlatego odległe napisy i szczegóły stają się nieostre.

Korekcję krótkowzroczności uzyskuje się za pomocą soczewek o mocy ujemnej, które zmniejszają całkowitą moc układu optycznego i przesuwają ognisko na siatkówkę. U dzieci, u których krótkowzroczność postępuje, specjalista może dodatkowo ocenić potrzebę postępowania ukierunkowanego na kontrolę progresji krótkowzroczności. 

Nadwzroczność

W nadwzroczności oko ma zbyt małą moc optyczną w stosunku do swojej długości. Może to wynikać m.in. ze względnie zbyt krótkiej gałki ocznej. Przy rozluźnionej akomodacji promienie światła pochodzące z daleka ogniskują się za siatkówką. U dzieci i młodych osób akomodacja może częściowo lub nawet całkowicie kompensować tę różnicę, dlatego nadwzroczność nie zawsze od razu powoduje niewyraźne widzenie.

Taka kompensacja wymaga jednak pracy akomodacji, szczególnie podczas patrzenia z bliska. U dzieci istotna nadwzroczność może być również związana z zezem akomodacyjnym. 

Nadwzroczność koryguje się soczewkami o mocy dodatniej. Podobnie jak w przypadku innych wad wzroku, ich moc dobiera się na podstawie badania refrakcji, uwzględniając wynik uzyskany po cykloplegii.

Astygmatyzm

W astygmatyzmie oko załamuje światło z różną siłą w różnych kierunkach, dlatego promienie nie skupiają się w jednym punkcie. Najczęściej wynika to z kształtu rogówki, rzadziej z właściwości soczewki. W efekcie obraz może być rozmazany lub zniekształcony, a wokół liter czy przedmiotów może być widoczny cień albo pozornie podwojony kontur.

Astygmatyzm może towarzyszyć zarówno krótkowzroczności, jak i nadwzroczności. W recepcie okularowej opisuje się go mocą cylindra oraz osią. Korekcja cylindryczna nie oznacza, że oko jest „cylindryczne”; określa jedynie, jak należy zmienić moc optyczną w konkretnym kierunku, aby wyrównać różnice w załamywaniu światła w poszczególnych kierunkach. 

Przeczytaj też: Wady wzroku: rodzaje, objawy, profilaktyka i postępowanie

A co z prezbiopią?

Prezbiopia nie jest wadą refrakcji. Jest związana z postępującym wraz z wiekiem zmniejszeniem zdolności akomodacji, przez co oku coraz trudniej zwiększać moc potrzebną do wyraźnego widzenia z bliska.

Osoba może więc mieć jednocześnie określoną wadę refrakcji do dali i prezbiopię. Na przykład krótkowidz po czterdziestym lub pięćdziesiątym roku życia nadal będzie potrzebować korekcji ujemnej do dali, a jednocześnie dodatkowej korekcji do bliży. Aby określić rodzaj i wartość wady oraz dobrać odpowiednią korekcję, wykonuje się badanie refrakcji. 

Jak bada się refrakcję?

Pomiar refrakcji można przeprowadzić kilkoma uzupełniającymi się metodami. Autorefraktometria i skiaskopia pozwalają uzyskać wynik obiektywny, natomiast podczas subiektywnego badania refrakcji pacjent porównuje jakość widzenia przez kolejne soczewki. U dzieci ważne jest ograniczenie wpływu akomodacji na wynik, dlatego lekarz może wykonać badanie po cykloplegii.

Badanie wzroku nie ogranicza się jednak do określenia mocy potrzebnej korekcji. Ocenia się również ostrość widzenia oraz inne elementy funkcjonowania i stan zdrowia oczu. Dopiero zestawienie wyników pozwala określić, czy potrzebna jest korekcja i jakie rozwiązanie będzie odpowiednie dla danej osoby.

Czytaj także: Na czym polega komputerowe badanie wzroku? Czy może zastąpić wizytę u specjalisty?

Jak koryguje się wady refrakcji?

Celem korekcji jest takie zmodyfikowanie biegu promieni świetlnych, aby układ optyczny mógł utworzyć wyraźny obraz na siatkówce. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu soczewki okularowe lub kontaktowe, które zmieniają drogę światła jeszcze przed jego dotarciem do siatkówki. U dorosłych, po spełnieniu odpowiednich kryteriów, możliwe są także zabiegi chirurgii refrakcyjnej zmieniające moc optyczną rogówki lub wykorzystujące soczewki wewnątrzgałkowe.

Dobór metody zależy od rodzaju i wielkości wady, wieku, stanu oczu oraz potrzeb wzrokowych danej osoby. U dzieci ważne jest regularne monitorowanie wady refrakcji, ponieważ jej wartość może zmieniać się wraz z rozwojem oka.