Astygmatyzm: rodzaje, objawy i nowoczesne metody korekcji

Co to jest astygmatyzm?

Astygmatyzm, nazywany również niezbornością, to wada wzroku wynikająca z nieregularnego kształtu przedniej części oka, najczęściej rogówki. W oku prawidłowym (miarowym) rogówka jest niemal idealnie okrągła. Dzięki tej symetrii światło wpadające do oka załamuje się tak samo w każdym punkcie i skupia w jednym, precyzyjnym ognisku na siatkówce. W oku z astygmatyzmem rogówka traci swój kulisty kształt i staje się owalna. Przypomina wtedy piłkę do rugby lub elipsę. Ta różnica w krzywiźnie powoduje, że światło ogniskuje się w dwóch różnych ogniskach:

• w jednej płaszczyźnie (np. pionowej) światło załamuje się silniej; 
• w drugiej (np. poziomej) słabiej. 

W rezultacie promienie świetlne nie mogą spotkać się w jednym punkcie. Zamiast czystego obrazu na siatkówce powstają rozmyte linie, co mózg interpretuje jako obraz nieostry, zniekształcony i pozbawiony kontrastu, niezależnie od tego, czy patrzymy na przedmiot z bliska, czy z daleka.

Sprawdź też: Wpływ wady wzroku na rozwój dziecka

Jakie są rodzaje astygmatyzmu i czym różnią się od innych wad wzroku?

Klasyfikacja kliniczna astygmatyzmu pozwala specjaliście określić, w jaki sposób wada wpływa na codzienne widzenie i jak ją korygować. Podział ten opiera się na relacji między głównymi płaszczyznami oka (południkami) oraz na ich zależności wobec innych wad wzroku.

Podział ze względu na regularność powierzchni

Najczęstszą formą jest astygmatyzm regularny, w którym główne płaszczyzny oka są ustawione względem siebie prostopadle (pod kątem 90 stopni), co pozwala na relatywnie łatwą korekcję okularową lub soczewkową. Znacznie trudniejszy w postępowaniu okazuje się astygmatyzm nieregularny, wynikający m.in. z blizn lub chorób (np. stożka rogówki), gdzie powierzchnia oka jest nierówna w nieprzewidywalny sposób.

Podział ze względu na położenie względem siatkówki

Astygmatyzm różnicuje się pod względem położenia ognisk głównych płaszczyzn względem siatkówki. Wyróżnia się:

• astygmatyzm zwykły, w którym światło w jednej płaszczyźnie skupia się na siatkówce, a w drugiej może ogniskować się za siatkówką oka (mówimy wtedy o  astygmatyzmie zwykłym nadwzrocznym) bądź przed siatkówką (wówczas obecny jest astygmatyzm zwykły krótkowzroczny);
• astygmatyzm złożony, w przypadku którego światło w obu płaszczyznach skupia się za siatkówką (utrudnione jest widzenie z bliska, choć przy większej wadzie obraz w dali również traci ostrość; jest to wówczas wersja nadwzroczna) albo przed siatkówką (powoduje trudności w widzeniu przedmiotów w oddali; nazywany jest astygmatyzmem krótkowzrocznym złożonym);
• astygmatyzm mieszany, czyli sytuację, w której jedna część światła wpada przed siatkówkę, a druga za nią.

Podział ze względu na orientację (regułę)

Ostatnie kryterium stanowi kierunek, w którym w oku łamane jest światło najsilniej. Jeśli mocniejszy jest południk pionowy, mówimy o astygmatyzmie zgodnym z regułą (najczęstszym u młodych osób). Kiedy silniejszy okazuje się południk poziomy, mamy do czynienia z astygmatyzmem przeciw regule. Istnieje również astygmatyzm skośny, gdy główne osie wady są ustawione pod kątami innymi niż pionowy czy poziomy.

Skąd bierze się astygmatyzm i jakie są jego przyczyny?

Większość przypadków astygmatyzmu ma podłoże genetyczne. Budowa anatomiczna oka, w tym kształt rogówki, jest cechą dziedziczną – podobnie jak kolor oczu czy wzrost. Oznacza to, że jeśli rodzice zmagają się z niezbornością, istnieje duże prawdopodobieństwo, że wada ta wystąpi również u dzieci. Niekiedy wada jest obecna już od urodzenia. Poza czynnikami wrodzonymi astygmatyzm może pojawić się w ciągu życia jako wada nabyta. Do najczęstszych przyczyn wtórnych należą:

• urazy i blizny – mechaniczne uszkodzenia rogówki mogą trwale zmienić jej geometrię, powodując nierównomierne załamywanie się światła;
• operacje – zmiana kształtu oka może być efektem ubocznym operacji okulistycznych, np. po przeszczepie rogówki;
• schorzenia degeneracyjne – podstawowym przykładem jest stożek rogówki (keratoconus), w którym tkanka rogówki ulega stopniowemu ścieńczeniu i uwypukleniu, przybierając nienaturalny, stożkowaty kształt;
• nacisk zewnętrzny – nawet długotrwały ucisk na gałkę oczną wywołany przez zmiany w obrębie powiek (np. gradówki) może czasowo lub trwale wpłynąć na krzywiznę rogówki.

Jakie są objawy astygmatyzmu?

Objawy astygmatyzmu to znacznie więcej niż tylko niewyraźny obraz. Ponieważ oko z niezbornością nie potrafi prawidłowo skupić światła, pacjenci doświadczają szeregu specyficznych zniekształceń, które utrudniają codzienne czynności. Do najbardziej charakterystycznych symptomów należą:

• zniekształcenia obrazu na każdym dystansie – obraz może wydawać się zamazany, a w niektórych przypadkach nawet podwojony, niezależnie od tego, czy patrzymy na przedmiot z bliska, czy z daleka;
• problemy z detalami – charakterystyczne jest mylenie znaków o podobnej budowie, np. liter N i H, P i F czy cyfr 8 i 0;
• efekt rozciągniętego światła – szczególnie po zmroku źródła światła (np. reflektory aut) wydają się mieć długie, rozmazane promienie, co określa się jako efekt gwiaździsty (ang. starbursting); efekt ten jest wyjątkowo uciążliwy dla kierowców;
• mrużenie oczu – to podświadoma próba wyostrzenia obrazu poprzez ograniczenie ilości rozproszonego światła wpadającego do oka,
• trudności w ocenie odległości, szczególnie przy słabym oświetleniu np. o zmroku.

Astygmatyzm wywołuje również szereg objawów neurologicznych, które są wynikiem wysiłku, jaki mózg i mięśnie oka wkładają w próbę skompensowania zniekształconego obrazu. Przewlekłe napięcie mięśni rzęskowych i mrużenie oczu prowadzi do:

• nawracających bólów głowy (najczęściej w okolicy czoła);
• szybkiego męczenia wzroku podczas czytania;
• problemów z koncentracją.

Zobacz: Niepokojące objawy u dziecka, które mogą świadczyć o problemach ze wzrokiem

Jak diagnozuje się astygmatyzm?

Rozpoznanie astygmatyzmu wymaga przeprowadzenia precyzyjnych pomiarów w gabinecie specjalisty – optometrysty lub okulisty. Współczesna diagnostyka opiera się na wykorzystaniu zaawansowanej aparatury, która pozwala na dokładne mapowanie oka, takiej jak:

• keratometria – skupia się na pomiarze krzywizny rogówki, identyfikując jej nieregularności w różnych płaszczyznach;
• wideotopografia rogówki – najbardziej zaawansowana metoda, która tworzy cyfrową, trójwymiarową mapę powierzchni oka, co pozwala na wykrycie nawet najmniejszych zniekształceń rogówki.

W warunkach domowych można przeprowadzić prosty test przesiewowy z wykorzystaniem tzw. tarczy zegara. To grafika przedstawiająca zestaw linii rozchodzących się promieniście ze wspólnego środka. Jak interpretować wynik testu? Osoba z prawidłowym wzrokiem widzi wszystkie linie jako jednakowo czarne i wyraźne. W przypadku występowania astygmatyzmu niektóre z nich wydają się ciemniejsze i ostrzejsze, podczas gdy inne (zazwyczaj prostopadłe do nich) wyglądają na jaśniejsze, cieńsze lub rozmyte. W takiej sytuacji konieczne jest przeprowadzenie profesjonalnego badania wzroku, aby dokładnie zdiagnozować przyczynę problemu.

Jakie są metody korekcji astygmatyzmu? 

Astygmatyzmu nie da się wyeliminować, ale jest to wada, którą można skutecznie korygować. Korekcja astygmatyzmu polega na wyrównaniu różnic w sposobie, w jaki oko załamuje światło w różnych płaszczyznach. Najpowszechniejszą metodą jest stosowanie okularów z soczewkami cylindrycznymi, co pozwala zniwelować wpływ asymetrii rogówki na widzenie. 

W zależności od rodzaju i nasilenia wady oraz potrzeb pacjenta specjalista może zalecić także soczewki kontaktowe toryczne, a w przypadku astygmatyzmu nieregularnego – soczewki twarde, które tworzą bardziej regularną powierzchnię optyczną. 

W wybranych przypadkach możliwe jest również postępowanie chirurgiczne. Chirurgia refrakcyjna pozwala na trwałą korekcję wady przez modelowanie kształtu rogówki za pomocą lasera. U osób z wysokim astygmatyzmem lub szczególną budową oka rozważa się także wszczepienie soczewki fakijnej albo wymianę naturalnej soczewki wewnątrzgałkowej na sztuczną korygującą wady wzroku. 

Zobacz: Jak dbać o oczy? 8 praktycznych wskazówek

Jakie są konsekwencje braku korekcji astygmatyzmu u dzieci i dorosłych?

Niekorygowany astygmatyzm może prowadzić do pogorszenia jakości widzenia oraz przewlekłego przeciążenia układu wzrokowego. U dzieci najpoważniejszym powikłaniem jest niedowidzenie (amblyopia), nazywane „leniwym okiem”. Jeśli w tzw. krytycznym okresie rozwoju widzenia (do około 7.–8. roku życia) mózg nie otrzymuje wyraźnego obrazu, może dojść do trwałego obniżenia ostrości widzenia, którego nie da się w pełni skorygować w późniejszym wieku.

U dorosłych niekorygowany astygmatyzm nie prowadzi do niedowidzenia, ale może powodować utrzymujące się dolegliwości, takie jak bóle głowy, zmęczenie oczu, pogorszenie koncentracji czy dyskomfort podczas pracy z bliska. Charakterystyczne są także trudności w widzeniu po zmroku – rozproszone światła i spadek kontrastu mogą obniżać komfort oraz bezpieczeństwo, np. podczas prowadzenia samochodu.

Astygmatyzm nie ustępuje samoistnie. U dzieci jego wartość może się zmieniać wraz z rozwojem oka (proces emmetropizacji), natomiast u dorosłych wada jest zazwyczaj stabilna i wymaga regularnej kontroli oraz odpowiedniej korekcji.