Krótkowzroczność jako rosnący problem zdrowotny – rola pracy z bliska i nawyków wzrokowych
Krótkowzroczność narasta na świecie w tak szybkim tempie, że do 2050 roku może dotyczyć nawet połowy populacji, a jej wysoka postać (high myopia) – nawet co dziesiątej osoby. To nie tylko kwestia noszenia „minusowych” okularów, ale także zwiększonego ryzyka poważnych chorób siatkówki w wieku dorosłym. Za rosnącą skalą zjawiska stoją współczesne nawyki: intensywna praca z bliska, ograniczony czas spędzany na świeżym powietrzu oraz długie godziny przed ekranami. [1][2] W tym kontekście pojawia się proste pytanie: czy sama pozycja głowy, jej pochylenie i wysunięcie do przodu, może przyspieszać rozwój wady?
Częstość występowania krótkowzroczności u dzieci i młodzieży stale rośnie, zwłaszcza w starszych klasach szkolnych. Czynnikiem sprzyjającym jest sposób wykonywania pracy z bliska: dzieci i młodzież często trzymają tekst bardzo blisko oczu oraz pracują przy niewystarczającym oświetleniu, co zwiększa obciążenie układu wzrokowego i sprzyja szybszemu zmęczeniu. Pozycja głowy nie determinuje bezpośrednio odległości tekstu ani warunków oświetleniowych, lecz stanowi element szerszego wzorca ergonomicznego pracy z bliska. W tym kontekście jej ustawienie ma znaczenie nie jako samodzielny czynnik wpływający na rozwój krótkowzroczności, lecz jako składnik prawidłowych nawyków higieny wzrokowej. Właśnie ten łańcuch zależności tłumaczy, dlaczego w kontekście pracy z bliska coraz częściej podnosi się znaczenie ergonomii i higieny wzrokowej.
Pozycja głowy, ergonomia pracy z bliska a wady wzroku – co pokazują badania?
Najmocniejszy dowód, że zmiana nawyków ma sens, pochodzi z randomizowanego badania szkolnego, w którym przez 49 tygodni dzieci nosiły czujnik monitorujący trzy elementy: odległość oczu od tekstu, pochylenie głowy i natężenie oświetlenia. W jednej z grup, gdy któryś parametr przekraczał ustalony próg (odległość poniżej 33 cm, pochylenie powyżej 10°, oświetlenie poniżej 300 luksów), czujnik dyskretnie przypominał o korekcie. W innej grupie nauczyciele i rodzice dodatkowo regularnie wzmacniali dobre nawyki krótką informacją zwrotną i prostymi nagrodami. Po 49 tygodniach dzieci, które otrzymywały przypomnienia oraz pochwały wzmacniające prawidłowe nawyki pracy wzrokowej, miały wolniej narastającą wadę wzroku, niż dzieci, których stosowano tylko powiadomienie z czujnika. Pomiary wykazały również, że dzieci z pierwszej grupy utrzymywały większą odległość oczu od tekstu, rzadziej pochylały głowę i pracowały przy jaśniejszym świetle. Gdy interwencję przerwano, różnice zaczęły się zacierać, co jasno sugeruje, że efekty wynikały z codziennej praktyki, a nie jednorazowego działania. Wniosek jest następujący: ustawienie głowy stanowi istotny element ergonomii pracy z bliska i jest ważnym składnikiem kształtowania prawidłowych nawyków higieny wzrokowej. [3]
W innym eksperymencie z powtarzanym zadaniem wzrokowym wykazano, że wraz z wydłużeniem czasu pracy z bliska rośnie obciążenie akomodacji, czyli wysiłek wykonywany przez soczewkę w oku w utrzymaniu ostrości z bliska. W tym samym czasie narastał tzw. wewnętrzny dyskomfort oczu (uczucie bólu, napięcia), a równolegle pojawiało się zwiększone uczucie dyskomfortu w obrębie karku i barków. Analiza statystyczna wykazała, że to właśnie obciążenie akomodacyjne i związane z nim dolegliwości oczu najsilniej korelowały z nasilaniem objawów w odcinku szyjnym. Zewnętrzne objawy, jak pieczenie czy suchość oczu, nie tłumaczyły obserwowanych zmian. Mechanizm można więc streścić następująco: skracając dystans do tekstu lub ekranu podczas pracy i pochylając głowę, zwiększamy pracę układu wzrokowego, co prowokuje kompensacyjne napięcie mięśni szyi i drobne korekty postawy. Złe nawyki utrzymywane przez dłuższy czas prowadzą do wysunięcia głowy i zgięcia dolnej części szyi po zakończonej pracy. [4]
Zakres ruchomości szyi a krótkowzroczność
Możliwy związek krótkowzroczności z biomechaniką szyi sugerują zarówno badania obrazowe, jak i funkcjonalne. U młodych dorosłych z krótkowzrocznością stwierdzano spłycenie fizjologicznej krzywizny dolnego odcinka szyi oraz mniejszy zakres ruchu w porównaniu z osobami bez wady wzroku. Uboższy zakres ruchu może sprawiać, że po dłuższej pracy przy komputerze trudniej wrócić do neutralnego ustawienia głowy, co sprzyja utrwalaniu się jej wysuniętej pozycji. [5]
W osobnym badaniu z udziałem pracowników biurowych wykazano, że już godzina pracy przy komputerze powoduje przesunięcie głowy do przodu i większe zgięcie dolnej części szyi. Co istotne, największe zmiany obserwowano u osób, które początkowo miały mniejszy zakres ruchomości szyi, zarówno w zgięciu, jak i w wyproście. W praktyce oznacza to, że im większa ruchomość szyi, tym łatwiej utrzymać neutralną pozycję i unikać wysuwania głowy do przodu podczas dłuższej pracy. [6]
W badaniu młodych dorosłych z krótkowzrocznością stwierdzono gorszą wytrzymałość mięśni szyi i mniejszy zakres ruchów w porównaniu z grupą kontrolną. [7] Z kolei inna praca przekrojowa pokazała, że ponad połowa badanych krótkowidzów miała wysuniętą głowę, a nasilenie tego zjawiska korelowało zarówno z wyższym stopniem krótkowzroczności, jak i dłuższym czasem jej trwania. [8]
Z kolei w jednym z badań zastosowano sześciotygodniowy program ćwiczeń oczu, obejmujący techniki rozluźniające i koordynacyjne. Efekty programu ćwiczeń w zakresie ustawienia głowy i obręczy barkowej były niewielkie i nieistotne statystycznie w większości wskaźników. W praktyce oznacza to, że badania nie wykazały, aby same ćwiczenia poprawiały ustawienie głowy czy spowalniały postęp krótkowzroczności bez zmian w sposobie pracy z bliska. [9]
Pozycja głowy a rozwój krótkowzroczności – wnioski i znaczenie higieny wzrokowej
Czy pozycja głowy wpływa na rozwój krótkowzroczności? Dostępne dane nie pozwalają jednoznacznie potwierdzić takiego wpływu. Pozycja głowy wydaje się raczej współwystępować z długotrwałą pracą z bliska oraz innymi czynnikami sprzyjającymi progresji krótkowzroczności. W kontekście higieny pracy wzrokowej znaczenie mają jednak warunki wykonywania pracy z bliska, w tym odległość patrzenia, czas ekspozycji oraz oświetlenie, z którymi ustawienie głowy często współwystępuje jako element ergonomii.
Część badań wskazuje, że u krótkowidzów częściej obserwuje się gorszą ruchomość i mniejszą wytrzymałość mięśni szyi, a także częstsze wysunięcie głowy. Dlatego rozsądna strategia powinna łączyć metody kontroli krótkowzroczności o udowodnionej skuteczności z higieną pracy z bliska: trzymaniem tekstu i ekranu dalej od oczu, utrzymywaniem głowy w bardziej neutralnej pozycji, odpowiednim oświetleniem stanowiska pracy oraz dzieleniem zadań na krótsze odcinki, aby nie nadwyrężać akomodacji.
To nie jest cudowna metoda, lecz zestaw prostych nawyków, które stosowane systematycznie, realnie pomagają ograniczyć narastanie wady wzroku.
Bibliografia
1. Holden BA, Fricke TR, Wilson DA, Jong M, Naidoo KS, Sankaridurg P, i in. Global prevalence of myopia and high myopia and temporal trends from 2000 through 2050. Ophthalmology. 123(5) 2016; 1036–1042.
2. Liang J, Pu Y, Chen J, Liu M, Ouyang B, i in. Global prevalence, trend and projection of myopia in children and adolescents from 1990 to 2050: a comprehensive systematic review and meta-analysis. British Journal of Ophthalmology. 2024; 1–10.
3. Hu Y, Ding Z, Li S, Wang L, Sankaridurg P, He M, i in. Behavioral Intervention with Eye-Use Monitoring to Delay Myopia Onset and Progression in Children: A Cluster Randomized Trial. Ophthalmology. 132(6) 2025; 701–712.
4. Zetterberg C, Forsman M, Richter HO. Neck/shoulder discomfort due to visually demanding experimental near work is influenced by previous neck pain and perceived tenseness. PLoS ONE. 12(8) 2017; e0182439.
5. Shehata SA, Hussein M, Ramzy Y. Relationship between Refractive Visual Errors and Cervical Spine Angles and Range of Motion. The Medical Journal of Cairo University. 87 (2019); 1165–1171.
6. Yoo W-G, An D-H. Relationship between active cervical range of motion and changes in head and neck posture after continuous VDT work. Industrial Health. 47 (2009); 183–188.
7. Shaji NK, Padmakumar S. Evaluation of neck muscle endurance, cervical range of motion, and head-and-neck posture in individuals with myopia. Archives of Medicine and Health Sciences. 13(2) 2025; 234–239.
8. Huchaiah MA, Hegde SV, Bhairavnath P, Dani PP, Kitla AA. A cross-sectional study to find out the prevalence of forward head posture and the associated factors in young adults with myopia. Indian Journal of Public Health Research & Development. 11(5) 2020; 51–55.
9. Patel S, Yadav T, Pawar A, Chintamani R. Effectiveness of Ocular Muscle Exercises on Myopic Individuals with Forward Head Posture. Indian Journal of Forensic Medicine & Toxicology. 14(3) 2020; 111–115.
