Dopasowanie opraw okularowych

Dobrze dobrane oprawki powinny nie tylko pasować do twarzy i podobać się użytkownikowi, ale przede wszystkim zapewniać prawidłowe położenie soczewek względem oczu. Jak rozpoznać oprawę, która dobrze wygląda, wygodnie się nosi i pozwala soczewkom prawidłowo spełniać swoją funkcję?

Wybór opraw okularowych jest dziś praktycznie nieograniczony. Dzięki temu ich kształt, kolor i pozostałe cechy można doskonale dopasować do własnego stylu i oczekiwań, a nawet zmieniać sposób, w jaki jesteśmy odbierani przez otoczenie. Badania pokazują, że kształt twarzy i rodzaj okularów mogą wpływać na ocenę wyglądu i pierwsze wrażenie [1]. W psychologii opisuje się także zjawisko, w którym znaczenie przypisywane elementom stroju może oddziaływać na sposób myślenia i zachowania osoby, która je nosi [2].

Ważne jest aby jednak nie zapomnieć o kluczowym znaczeniu opraw okularowych. Oprawa nie jest wyłącznie dodatkiem, a jej najważniejszym zadaniem jest stabilne i prawidłowe utrzymywanie soczewek przed oczami, tak aby mogły skutecznie korygować wadę wzroku i zapewniać komfort widzenia.

Dobrze dopasowana oprawa utrzymuje soczewki we właściwym położeniu, równomiernie rozkłada ciężar, nie uciska i pozostaje stabilna podczas chodzenia, pochylania głowy oraz mimiki. Powinna być też odpowiednia do wartości korekcji, konstrukcji soczewek i sposobu, w jaki okulary będą używane. W Polsce nie ma jednego dokumentu, który szczegółowo opisywałby pełny protokół specjalistyczny doboru oprawy do konkretnej osoby. W tym zakresie praktyka opiera się na normach, optyce okularowej, antropometrii, instrukcjach producentów, zaleceniach organizacji zawodowych, doświadczeniu i osobistych preferencjach.

European Council of Optometry and Optics (ECOO) zwraca uwagę na cztery praktyczne obszary: rozmiar oprawy, dopasowanie na nosie, długość zauszników oraz właściwe ustawienie soczewek [3]. Zmiana jednego z wymienionych elementów może przesunąć oprawę wyżej lub niżej, przybliżyć soczewki do oczu albo zmienić ich nachylenie. 

Środek soczewki i położenie źrenic

Środek soczewki może oznaczać różne rzeczy. Geometryczny środek kształtu soczewki w oprawce najczęściej nie pokrywa się z punktem, który jest środkiem optycznym soczewki i powinien znaleźć się przed źrenicą.  Ustawienie środka optycznego zależy od korekcji i konstrukcji zamawianej soczewki. Norma ISO 21987 określa wymagania i metody kontroli gotowych okularów wykonanych zgodnie ze specyfikacją [7].  Najważniejsze jest prawidłowe wyznaczenie punktów centracji soczewek. Specjalista ocenia położenie każdego oka osobno, ponieważ twarz rzadko jest idealnie symetryczna. Jako orientacyjną wskazówkę estetyczną przyjmuje się niekiedy położenie źrenic na około 1/3 wysokości tarczy, licząc od jej górnej krawędzi. Nie jest to jednak sztywna reguła. Ostateczne położenie zależy od budowy twarzy, kształtu oprawy, wartości korekcji oraz konstrukcji zastosowanych soczewek. Każda soczewka okularowa powinna być precyzyjnie wycentrowana i prawidłowo ustawiona względem oczu pacjenta, zgodnie z jej konstrukcją, mocą oraz przeznaczeniem. Zakres i rodzaj wymaganych pomiarów zależą od typu soczewki. W soczewkach jednoogniskowych istotne jest prawidłowe wyznaczenie rozstawu źrenic i wysokości centracji, przy czym znaczenie nawet niewielkich odchyleń wzrasta wraz z mocą korekcji. W przypadku wysokich mocy, błędne ustawienie może prowadzić do powstania niepożądanego efektu pryzmatycznego, który będzie zaburzać funkcje wzrokowe. Może też wywołać pogorszenia jakości widzenia i obniżenia komfortu użytkowania. W soczewkach dwuogniskowych szczególnego znaczenia nabiera również prawidłowe wyznaczenie wysokości montażu segmentu, natomiast w soczewkach progresywnych, pryzmatycznych i wykonywanych indywidualnie konieczne jest uwzględnienie dodatkowych parametrów montażowych. Ostateczne położenie soczewek należy zawsze oceniać w prawidłowo dopasowanej oprawie, z uwzględnieniem jej rzeczywistego ułożenia na twarzy pacjenta. Oprawa powinna być najpierw dopasowana do twarzy, a dopiero później należy wykonywać pomiary – późniejsza zmiana ustawienia nanośników czy zauszników może zmienić pozycję soczewek względem oczu [5,6].

Szerokość oprawy

Szerokość oprawy to jeden z elementów dyktowanych trendami i modą. Należy pamiętać, że nie każdy trend jest korzystny lub możliwy do zrealizowania dla każdego użytkownika okularów. Oprawa powinna być dopasowana do szerokości twarzy. Zbyt wąska może uciskać skronie, pozostawiać ślady i być wypychana do przodu. Zbyt szeroka częściej zsuwa się, obraca i wymaga poprawiania. Zauszniki powinny przebiegać wzdłuż boków głowy bez wyraźnego nacisku przed uszami, a ich pierwszy stabilizujący kontakt powinien pojawiać się w okolicy uszu [3,4].

Każda oprawa okularowa jest opisana przez miary długości  wybranych elementów nadrukowanymi po wewnętrznej stronie zausznika. Nie warto jednak kierować się wyłącznie liczbami. Najczęściej opisują one szerokość jednej tarczy, szerokość mostka i długość zausznika, ale nie podają całkowitej szerokości frontu. Dwie oprawy z podobnym oznaczeniem mogą mieć inne zawiasy, inny kształt tarcz i zupełnie inaczej układać się na tej samej twarzy.

Mostek i nanośniki – miejsca, w których oprawa opiera się na nosie 

Sposób, w jaki oprawa opiera się na nosie, wpływa na komfort jej użytkowania, stabilność oraz położenie względem oczu. Prawidłowe dopasowanie mostka i nanośników pozwala zachować odpowiednią odległość soczewek od oczu oraz zapobiega kontaktowi oprawy lub soczewek z rzęsami i policzkami.

W oprawach z tworzywa funkcję podparcia pełnią odpowiednio ukształtowane fragmenty oprawy i  wewnętrzne powierzchnie mostka. Powinny możliwie dobrze odpowiadać kształtowi nosa i rozkładać nacisk na większej powierzchni. Okulary nie powinny kołysać się ani opierać tylko na niewielkiej krawędzi. Widoczne szczeliny mogą wskazywać na niedopasowanie kształtu lub szerokości mostka, choć zawsze trzeba oceniać je w odniesieniu do indywidualnej anatomii [4].

W oprawach z regulowanymi nanośnikami z nosem stykają się same nanośniki. Powinny one przylegać możliwie całą powierzchnią, bez wbijania się krawędzią w skórę. Nos i cała twarz mogą być niesymetryczne. W takiej sytuacji ustawienie nanośników może nie wyglądać idealnie symetrycznie ponieważ ważniejsze jest równomierne podparcie. 

Zbyt mała powierzchnia kontaktu lub nieprawidłowy kąt nanośników sprzyjają powstawaniu miejscowego nacisku. Badania mechaniczne kontaktu nanośnika ze skórą pokazują, że niedopasowanie wymiarów twarzy i oprawy może prowadzić do zsuwania okularów oraz pojawienia się bolesnych miejsc na nosie [8].

Linia brwi 

Nie ma wymogów klinicznych, dotyczących lokalizacji brwi względem oprawy. Ze względów estetycznych  najczęściej dobiera się oprawę tak, aby jej górna krawędź przebiegała pod brwiami albo znajdowała się nad brwiami i w żadnej części ich nie zasłaniała. Czasem jednak dobrym rozwiązaniem może być oprawa, której górna krawędź idealnie odtwarza brwi, nawiązuje do ich kształtu i dzięki temu tworzyć z twarzą spójną całość. Jest to przede wszystkim kwestia estetyki.

Dla komfortu wzrokowego ważniejsze jest, aby oprawa nie znajdowała się tak nisko, że użytkownik patrzy ponad jej górną krawędzią, nie ograniczała pola widzenia i nie wymuszała nienaturalnego ustawiania głowy. Dotyczy to szczególnie dzieci oraz osób korzystających ze złożonych konstrukcji soczewek.

Rzęsy i policzki – test uśmiechu

Doświadczenie praktyczne wskazuje, że rzęsy nie powinny dotykać tylnej powierzchni soczewek podczas patrzenia na wprost i mrugania. Jest to ważne, aby soczewki nie brudziły się szybko, co mogłoby być niekomfortowe, obniżać jakość widzenia i powodować odruchowe odsuwanie okularów od twarzy.  Odległość soczewki od oka ma znaczenie dla sposobu, w jaki działa zastosowana korekcja. Jej zmiana może wpływać na efektywną moc soczewki, zwłaszcza przy większych wartościach korekcji. Dlatego oprawa powinna być dopasowana tak, aby soczewki znajdowały się w przewidzianym położeniu względem oczu lub soczewki powinny zostać zamówione w wersji uwzględniającej indywidualną wartość tego parametru.

W praktyce w salonach optycznych często stosuje się test uśmiechu. Jeżeli przy szerokim uśmiechu, mówieniu lub ruchu żuchwy policzki unoszą dolną część oprawy, przesuwają ją ku górze albo zmieniają jej ustawienie, można stwierdzić, że wybrany model oprawy nie jest odpowiedni. Nie ma zdefiniowanej  jednej prawidłowej odległości oprawy od policzków. Liczy się to, czy okulary pozostają stabilne podczas naturalnej mimiki.

Długość i ustawienie zauszników

Zauszniki pomagają utrzymać okulary, ale nie powinny działać jak mocny zacisk. Ich zagięcie powinno rozpoczynać się w okolicy ucha, a końcówka łagodnie podążać za kształtem głowy. Zagięcie zaczynające się zbyt wcześnie może powodować ucisk i wypychać oprawę do przodu. Zbyt długi lub zbyt późno zagięty zausznik nie zapewni odpowiedniej stabilizacji i okulary będą się zsuwać [3].

Każdą stronę warto ocenić osobno. Uszy mogą znajdować się na nieco różnej wysokości, dlatego profesjonalna regulacja nie zawsze oznacza idealnie lustrzane ustawienie obu zauszników. Po regulacji w salonie optycznym okulary mogą wydawać się nierówne i może być to celowe zniekształcenie uwzględniające asymetrię twarzy. Czasami  trzeba również uwzględnić aparat słuchowy, procesor implantu, słuchawki, kask lub inne przedmioty noszone razem z okularami.

Ocena stabilności 

Okulary muszą pasować także wtedy, gdy się ruszamy. Przymierzanie oprawy na nieruchomej twarzy to dopiero początek. Warto poruszać się, rozmawiać swobodnie, lekko pochylić głowę, obrócić ją na boki. Oprawa nie powinna zsuwać się, obracać się na nosie ani wymagać ciągłego poprawiania. Okulary mają być stabilne i komfortowe jednocześnie. Stabilności nie należy jednak uzyskiwać przez mocne zaciśnięcie zauszników [3,4].

Przy większej wadzie wzroku

Przy dużych wadach wzroku lepiej sprawdzają się mniejsze, dobrze wycentrowane tarcze opraw. Przy dużych ujemnych mocach ograniczenie wielkości tarcz i nadmiernego przesunięcia soczewek pozwala zmniejszyć grubość ich brzegów, masę. Przy wysokiej nadwzroczności, wysokich dodatnich mocach soczewek, rozmiar oprawy i centracja wpływają na grubość środkowej części soczewki, jej ciężar. W obu przypadkach oprawa musi być stabilna, ponieważ zmiana jej położenia zmienia warunki patrzenia przez soczewki [4,6].

Rola specjalisty

Oprawa powinna zapewniać odpowiednią wysokość montażową dla wybranej konstrukcji soczewki. Dotyczy to wszystkich rodzajów soczewek, ponieważ ich prawidłowe działanie zależy od właściwego położenia części optycznej względem źrenicy i naturalnej linii patrzenia. W soczewkach jednoogniskowych wysokość montażu wpływa na prawidłową centrację oraz ograniczenie niepożądanych efektów pryzmatycznych. W soczewkach dwuogniskowych i biurowych decyduje o dostępności odpowiednich stref widzenia, natomiast w soczewkach progresywnych umożliwia właściwe rozmieszczenie obszaru do dali, kanału progresji i części do bliży. Nieprawidłowo dobrana wysokość może prowadzić do obniżenia jakości widzenia, przyjmowania kompensacyjnej pozycji głowy, ograniczenia pola widzenia lub trudności w adaptacji do nowych okularów. Szczegółowa procedura zależy od konkretnej soczewki, dlatego zalecenia jej producenta są ważniejsze niż ogólne reguły powtarzane bez odniesienia do projektu [5,6]. 

Prawidłowy dobór oprawy i wyznaczenie parametrów montażowych wymagają współpracy odpowiednio przygotowanych specjalistów. Osoba przeprowadzająca badanie wzroku określa potrzeby wzrokowe użytkownika i dobiera rodzaj korekcji, natomiast optyk dobiera i reguluje oprawę, wykonuje pomiary montażowe oraz kontroluje prawidłowe położenie soczewek. W przypadku bardziej złożonych konstrukcji, dużych wad refrakcji, asymetrii lub szczególnych potrzeb funkcjonalnych istotna jest ścisła współpraca specjalisty badającego wzrok, optyka i firmy produkującej soczewki.

Dobór opraw dziecięcych 

Dobór oprawy dla dziecka wymaga uwzględnienia aktualnego rozmiaru twarzy oraz proporcji, które są inne niż u osoby dorosłej. Badania antropometryczne wskazują, że istotne różnice dotyczą między innymi szerokości głowy i skroni, wysokości i kształtu nasady nosa, kąta rozchylenia zauszników oraz odległości od frontu oprawy do miejsca ich zagięcia. Warto więc pamiętać, że dziecięca oprawa nie może być jedynie pomniejszoną wersją modelu dla dorosłych [9,10,11].

Nasada nosa u dzieci jest często niższa i bardziej płaska, dlatego zbyt szeroki albo niewłaściwie ukształtowany mostek może powodować zsuwanie się okularów, zmianę wysokości centracji oraz patrzenie ponad górną krawędzią oprawy. Nadmierne zaciskanie zauszników, przy źle dopasowanej oprawie prowadzi to do miejscowego ucisku skroni i okolic zausznych i nie zapewnia prawidłowego i powtarzalnego położenia soczewek przed oczami. Subiektywny komfort noszenia okularów pozostaje związany zarówno z szerokością powierzchni podparcia na nosie, jak i z siłą nacisku zauszników na głowę. Oznacza to, że oprawa powinna stabilizować się dzięki możliwie równomiernemu rozłożeniu niewielkich sił w kilku miejscach, a nie przez silny ucisk jednego elementu [11]. Po zdjęciu okularów nie powinny pozostawać utrzymujące się zaczerwienienia, wgłębienia ani bolesne miejsca na nosie, skroniach lub za uszami. Młodsze dzieci częściej niż osoby dorosłe zmieniają kierunek spojrzenia bez równoczesnego obracania głowy. Tarcze oprawy powinny być duże, aby dziecko podczas patrzenia na wprost, ku górze i na boki nie spoglądało poza obszarem soczewek. Oprawa nie może być nadmiernie duża. Zakup modelu „na zapas” zwiększa ryzyko zsuwania się okularów, kontaktu z policzkami, nieprawidłowego położenia punktów centracji oraz pogorszenia stabilności podczas ruchu.

Ważne jest aby dziecko wzięło udział w wyborze wyglądu oprawy. Badania dotyczące stosowania okularów przez dzieci pokazują, że samo wydanie prawidłowej korekcji nie gwarantuje jej regularnego noszenia. Dzieci rezygnują z okularów z powodu dyskomfortu, uszkodzenia lub zgubienia okularów, czasem też przyczyną jest nieakceptowany wygląd, reakcje otoczenia oraz niewystarczające zaangażowanie rodziców i dziecka w proces [12–14].  Profesjonalna ocena techniczna przeprowadzona przez optyka  może zwiększyć akceptację okularów.  

Dopasowanie dziecięcych okularów wymaga regularnych kontroli, szczególnie warto o tym pamiętać po upadku, wygięciu oprawy lub przy wymianie soczewek. Dziecko nie zawsze samo zgłosi dyskomfort, rzadko też samodzielnie zauważy stopniową zmianę położenia oprawy, dlatego ważna jest obserwacja rodziców oraz okresowa ocena wykonywana przez optyka.

Kontrola dopasowania oprawy w kilku krokach 

1. Oceń wstępnie, czy oprawa leży stabilnie, nie zsuwa się i nie przechyla na jedną stronę. Pamiętaj jednak, że samodzielna ocena nie zastępuje profesjonalnego dopasowania.
2. Poruszaj głową w dół i na boki. Okulary powinny zachować swoje położenie bez nadmiernego ucisku. Każde zsuwanie się, unoszenie lub przekrzywianie oprawy warto skonsultować z optykiem.
3. Uśmiechnij się, poruszaj żuchwą i spójrz w różnych kierunkach. Oprawa nie powinna dotykać policzków, uciskać skroni ani zmieniać położenia podczas naturalnych ruchów twarzy.
4. Mrugnij kilka razy i sprawdź, czy rzęsy nie dotykają soczewek. Zwróć także uwagę na komfort w okolicy nosa, za uszami i przy skroniach.
5. Sprawdź oprawę razem z akcesoriami używanymi na co dzień, takimi jak aparat słuchowy, słuchawki, kask lub nakrycie głowy. Ich obecność może wpływać na położenie i stabilność okularów.
6. Nie zamawiaj oprawy wyłącznie na podstawie zdjęcia, wymiarów podanych w internecie lub wirtualnej przymiarki. Takie narzędzia mogą pomóc w wyborze stylu, ale nie pozwalają rzetelnie ocenić dopasowania mostka, długości zauszników, odległości soczewek od oczu, kąta ustawienia oprawy ani wysokości montażowej.
7. Przed zamówieniem okularów skonsultuj wybór z optykiem. Specjalista powinien dopasować oprawę do anatomii twarzy, wyregulować ją w docelowym położeniu, wykonać indywidualne pomiary dla obu oczu oraz sprawdzić, czy wybrany model jest odpowiedni do rodzaju i mocy soczewek.
8. Odbierz okulary w salonie optycznym, nie zamawiaj przesyłki! Po wykonaniu okularów konieczna jest ponowna kontrola optyka. Obejmuje ona ocenę stabilności oprawy, położenia soczewek, komfortu użytkowania oraz ewentualną korektę ustawienia. Prawidłowo dobrana oprawa może wymagać ponownej regulacji po osadzeniu soczewek.

Podsumowanie 

Dobra oprawa powinna się podobać – w końcu jest widocznym elementem codziennego wizerunku. Sam wygląd nie wystarcza jednak, jeśli okulary zsuwają się, uciskają, dotykają policzków, brudzą się od rzęs albo ustawiają soczewki w niewłaściwym miejscu. Najlepszy wybór łączy trzy rzeczy: estetykę, wygodę i możliwość prawidłowego wykonania soczewek. Dlatego warto poświęcić na przymiarkę kilka minut więcej, wykonać kilka naturalnych ruchów i skorzystać z pomocy specjalisty. Dobrze dopasowanych okularów nie trzeba przez cały dzień poprawiać – po prostu pozostają na swoim miejscu i pozwalają wygodnie patrzeć.

Najbezpieczniej wybierać i zamawiać okulary stacjonarnie, z udziałem optyka na każdym etapie: od doboru oprawy, przez wykonanie pomiarów, aż po odbiór i końcową regulację.